Het schilderij ‘Esther voor Ahasverus'

Sinds de restauratie van de kerk in 1938-1940 hing in wat nu de Stiltekapel genoemd wordt (de kapel in de hoek van schip en noordelijke transeptarm) een groot schilderstuk. Na de restauratie van dit 17de-eeuwse werk in 1990 kwam het tussen twee vensters aan de zuidwand van het schip te hangen en kreeg het als titel ‘Esther voor Ahasverus'. Maar is dat juist?
Duidelijk is dat we te maken hebben met een ‘historiestuk', d.w.z. een afbeelding op relatief groot formaat van een bijbels, mythologisch, historisch, allegorisch of litterair tafereel. Vanaf de renaissance tot het eind van de 19de eeuw gold dit genre als het hoogste in de schilderkunst, waarbij de kunstenaar een ‘doctus artifex' was, iemand die de geschiedenissen kende. Welk verhaal wordt hier verteld?

Laten we het schilderij bekijken volgens de geijkte kunsthistorische methode, afkomstig van Panovsky. Deze bestaat uit drie stappen.
1. Een voor-ikonografische beschrijving van het schilderij:
   
wat is erop te zien?
2. Een bepaling van de inhoud:
   wat stelt het voor? Dit is de zg. ikonografische analyse, waarbij historische, mythologische en theologische kennis  noodzakelijk is.
3. Een ikonologische interpretatie:
   
wat is de symbolische betekenis van het werk?

Wat is op dit schilderij te zien?
Er zijn duidelijk drie hoofdpersonen. Ze zijn in het licht geplaatst en door lichtlijnen met elkaar verbonden.
De linker figuur is een manspersoon met als kleding: een blauw onderkleed (tunica/chiton) met op rok en schouders afhangende lederen stroken (pterugia/pteruges); daaroverheen een kuras (lorica) over borst en groot deel buik; een korte rode mantel (chlamus) met een gesp (fibula) op de rechterschouder vastgemaakt, afgezet met een bontkraag van hermelijn; laarzen; een helm (of hoed) in amandelvormige doorsnee met een pluim. In zijn rechterhand houdt hij een cylindrische staf van hout of leer met metalen uiteinden, die hij uitsteekt. Dit is een maarschalksstaf, een commandostaf. Zie een dergelijke staf in de hand van Michiel de Ruyter op een schilderij van Ferdinand Bol in het Mauritshuis en in de hand van Frederik Hendrik op een schilderij van Michiel Jansz. van Mierevelt in het Rijksmuseum. Achter hem ontwarem we een schild. Dit alles is de normale uitmonstering van een Byzantijnse of Romeinse soldaat. De commandostaf en het hermelijnen bontje wijzen echter op een officier.
De rechter figuren zijn een jonge vrouw en een jonge man. De man draagt ook een tunica, een mantel en laarzen, echter geen pteruges en kuras. De vrouw legt haar linkerhand in zijn uitgestoken rechterhand.
Midden tussen deze figuren is in het duister een oude vrouw te zien met gevouwen handen, zittende voor een schaal met gouden voorwerpen. Vlak achter haar staat een oude man, die zijn linkerhand op haar hoofd legt.

Welk verhaal is hier uitgebeeld?
We hebben kennelijk te maken met het verhaal dat te vinden is in Livius' Ab urbe condita, XXVI,50 en dat bekend staat onder de titel ‘De edelmoedigheid van Scipio'. Hall's Dictionry of Subjects & Symbols in Art geeft er de volgende samenvatting van en vermeldt de manier waarop het uitgebeeld werd: "After capturing the Spanish city of New Carthage the elder Scipio received as a prize of war a beautiful maiden. Learning that the girl was betrothed he summoned her fiancé and restored her to him unharmed, at same time delivering a short sermon on the moral probity of the Romans. Scipio is seen in his tent, outside the city walls, in the act of handing back the girl to the bridegroom who kneels before him; or the pair stands before Scipio who blesses there clasped hands. The bride's parents approach, followed by attendants bearing a ransom of golden vessels. (Scipio handed back the ransom as a wedding gift to the bridegroom.)" Met ons schilderstuk kan men b.v. vergelijken het eveneens grote doek van Gerbrandt van den Eeckhout uit ca. 1652 in het Rijksmuseum: ‘De grootmoedigheid van Scipio' en de kleine schets in olieverf voor een groot doek (nu verloren) van Giovanni Battista Gaulli uit ca. 1687 in privé bezit over hetzelfde thema.
Dat het geen uitbeelding kan zijn van de episode die verhaald wordt in Esther 5,1-3 blijkt blijkt uit het volgende:
- De figuur links is niet een op zijn troon gezeten koning Ahaverus die Esther een gouden scepter aanreikt, maar een staande generaal die met een commandostaf op een zich vóór hem bevindend paar wijst.
- De kleding van ‘Esther' is niet het koninklijke gewaad dat zij volgens het bijbelverhaal had aangetrokken.
- De aanwezigheid van een man die ‘Esther' bij de hand houdt. Mordechai kan het niet zijn, want die was als stiefvader van Esther niet zo jong meer, en we lezen nergens - en het is ook niet waarschijnlijk - dat hij meegegaan was met Esther om koning Ahasverus een verzoek te doen.
- De aanwezigheid van een oude vrouw en een achter haar staande man, en de aanwezigheid van een verzameling gouden voorwerpen vóór haar.

Wat is de symbolische betekenis van het werk?
Een hint in welke richting we dit zoeken moeten vinden we in Hall's Dictionary: "The theme was popular in Italian painting especially of the 15th cent. and made an apt decoration for the panels of marriage chests." Ook in de 17de eeuw zal men de voorstelling op het huwelijk betrokken hebben.

 

Uitgelicht

Speciale gezinsochtenddiensten in 2019

Activiteiten

Zoeken

Contact opnemen

Kerkelijk Bureau
Schoolstraat 4
2242 KH Wassenaar

T: 070-5114068
F: 070-5177813
E: info@pkn-wassenaar.nl